Menşe kavramı, eşyanın hangi ülkede üretildiği veya elde edildiği sorusuna cevap arar. Gümrük vergileri eşyanın menşeine göre farklılık gösterebilir. Gözetim, kota, anti-damping, yasaklama, kısıtlama ve benzeri ticaret politikası önlemlerinin önemli bir kısmı menşe esas alınarak uygulanır. Bu nedenle gümrük idaresinin yapacağı kontrollerde menşe bilgisi kritik rol oynar.

Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması ve Dünya Ticaret Örgütü sisteminde temel ilke, üye ülkelerin ticaret partnerleri arasında ayrım yapmamasıdır. Bir ülkeye uygulanan gümrük vergisi oranlarının diğer üyelere de aynı şekilde uygulanması beklenir. Ancak bazı tercihli ticaret ilişkileri bu genel kurala istisna oluşturur.

Menşe kuralları, eşyanın hangi ülke menşeli sayılacağını belirler. Tümüyle bir ülkede elde edilen veya üretilen eşya o ülke menşeli kabul edilir. Üretim sürecinde birden fazla ülke rol alıyorsa, menşe tespiti için tercihli olmayan menşe kuralları ve tercihli menşe kuralları ayrı ayrı değerlendirilir.

Eşyanın geldiği ülke, eşyanın Türkiye’ye en son gönderildiği veya getiren araca yüklendiği ülkedir. Eşya üretildiği ülkeden Türkiye’ye doğrudan getirilmeyip üçüncü ülkeler üzerinden gelmiş veya bu ülkelerde geçici depolama yeri ya da antrepoya konulmuş olsa bile menşe ülkesi değişmeyebilir. Bu nedenle geldiği ülke bilgisi ile menşe bilgisi ayrı değerlendirilmelidir.

Üretimi birden fazla ülkede gerçekleştirilen eşyanın bir ülke menşeli sayılabilmesi için, o ülkede yeni bir ürün imal edilmesi veya imalatın önemli bir aşamasının ve ekonomik yönden gerekli görülen en son esaslı işçilik ve eylemin o ülkede yapılması gerekir. Mevzuat bu değerlendirmeyi eşya bazında tekstil ürünleri ve tekstil harici ürünler olarak ikiye ayırır.

Tekstil ürünleri kapsamında değerlendirilecek bir eşyanın menşeini tespit etmek için öncelikle Gümrük Yönetmeliğinin menşeli olmayan girdilerle imal edilen ürüne menşe statüsü kazandıran veya kazandırmayan işçilik ve işleme faaliyetlerine ilişkin listesine bakılır. Listeye girmeyen yabancı girdi kullanılarak elde edilen tekstil ürünlerinde temel kural, eşyanın tarife pozisyonunun değişip değişmediğidir.

Tekstil harici ürünlerde menşe tespiti için Gümrük Yönetmeliğinin tekstil ürünleri dışındaki ürünlere ilişkin işçilik ve işleme faaliyetleri listesi kontrol edilir. Eşya ilgili listede yer almıyorsa, üretimin gerçekleştiği ülkede yeni bir ürün imal edilip edilmediği veya ekonomik yönden gerekli son esaslı işçilik ve eylemin yapılıp yapılmadığı değerlendirilir.

Menşe şahadetnamesi, yalnızca kapsadığı eşyanın tercihli olmayan menşeini gösterir. Aksine bir düzenleme bulunmadıkça bu belgeye istinaden tercihli tarife uygulanmaz. Eşyanın tercihli menşeini göstermek için EUR.1, EUR-MED veya Form A gibi belgeler kullanılır.

Tercihli menşe kuralları, Türkiye’nin bazı ülkeler veya ülke grupları ile yaptığı tercihli tarife uygulaması gerektiren anlaşmalar kapsamındaki eşya için anlaşma metinleriyle belirlenir. Türkiye tarafından tek taraflı tanınan tercihli tarife uygulamalarında ise ilgili karar ve sistem kuralları dikkate alınır. Tercihli rejimden yararlanmak için eşyanın uygun menşe ispat belgesiyle gümrüğe sunulması gerekir.

Serbest Ticaret Anlaşmalarında tercihli tarife uygulanabilmesi için eşyanın anlaşma kapsamında olup olmadığı ve anlaşmaya taraf ülke menşeli sayılıp sayılmadığı kontrol edilir. Menşe kurallarını anlaşma metni belirler. Bu nedenle tercihli menşe kuralları için, tercihli olmayan menşe kurallarında olduğu gibi tek bir genel düzenleme bulunmaz.

Serbest Ticaret Anlaşmalarına göre tercihli rejimden yararlanılabilmesi için eşyanın anlaşmaya taraf ülkeler arasında doğrudan nakledilmesi gerekir. Transit, tekrar yükleme ve iyi koşullarda muhafaza işlemleri gümrük gözetimi altında yapılırsa doğrudan nakliye kuralını bozmaz. Ancak eşya üçüncü ülkede serbest dolaşıma girerse tercihli tarife hakkı kaybedilebilir.

AB ile tarım ürünleri ticaretinde menşe kuralları, kapsamdaki eşya listesi ve menşe ispat belgeleri özel düzenlemelere tabidir. Tarım ürünlerinde EUR.1 dolaşım belgesi veya şartları oluştuğunda fatura beyanı kullanılabilir. İşlenmiş tarım ürünleri ticaretinde tercihli rejim uygulamasında kullanılan belge ise A.TR dolaşım belgesidir.

Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi kapsamında gümrük vergisi tavizleri tek taraflıdır, bağlayıcı değildir ve kısmen veya tamamen kaldırılabilir. Sistem, en az gelişmiş ülkeler, özel teşvik düzenlemesine tabi ülkeler ve gelişme yolundaki ülkeler için tercihli vergi oranları öngörebilir. İthal eşyasının GTS kapsamında tercihli tarifeden yararlanabilmesi için Türkiye’ye Form A belgesi eşliğinde gelmesi gerekir.